Coraz częściej właściciele nieruchomości otrzymują z urzędów gmin pisma informujące o prowadzeniu aktualizacji danych w Gminnej Ewidencji Zabytków (GEZ). W praktyce bardzo często jest to pierwszy moment, w którym właściciel dowiaduje się, że jego nieruchomość została objęta wpisem do Gminnej Ewidencji Zabytków, nierzadko wiele lat wcześniej. Bez jego wiedzy i bez możliwości zajęcia stanowiska. Z tego względu takie zawiadomienie nie ma wyłącznie charakteru informacyjnego czy technicznego. Może ono mieć kluczowe znaczenie dla ochrony prawa własności, a szybka reakcja właściciela bywa jedyną realną szansą na zakwestionowanie wpisu.
Aktualizacja danych w Gminnej Ewidencji Zabytków
Zgodnie z art. 18 b ust. 4 Rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 26 maja 2011 r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem (Dz.U.2021.56), Wójt (burmistrz, prezydent miasta) o zamiarze włączenia karty adresowej zabytku do gminnej ewidencji zabytków, o sporządzeniu nowej karty adresowej zabytku albo o zamiarze wyłączenia karty adresowej zabytku z gminnej ewidencji zabytków zawiadamia właściciela lub posiadacza zabytku, albo nieruchomości, lub rzeczy ruchomej, która przestała być zabytkiem, na co najmniej 14 dni przed planowanym terminem włączenia karty adresowej zabytku do gminnej ewidencji zabytków albo wyłączenia tej karty z Gminnej Ewidencji Zabytków.
W praktyce bardzo często z takiego zawiadomienia właściciel dowiaduje się, że jego nieruchomość już wcześniej została ujęta w Gminnej Ewidencji Zabytków, a obecna „aktualizacja danych” dotyczy jedynie potwierdzenia lub uzupełnienia istniejącego wpisu.
Wątpliwości konstytucyjne
Obowiązujące regulacje dotyczące Gminnej Ewidencji Zabytków od lat budzą poważne zastrzeżenia Konstytucyjne. Wątpliwości te polegają na naruszeniu interesu prawnego lub uprawnienia właściciela. Stanowi to przede wszystkim ograniczenie prawa własności nieruchomości bez przeprowadzenia odpowiedniej procedury wpisu nieruchomości do GEZ, w której właściciel miałby możliwość zapoznania się z materiałem dowodowym i przedstawienia swojego stanowiska. Zgodność z Konstytucją procedury wpisu zabytków do Gminnej Ewidencji Zabytków negatywnie ocenił Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 11 maja 2023 r., P 12/18, OTK-A 2023, nr 46:
Art. 22 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. z 2022 r. poz. 840) w zakresie, w jakim ogranicza prawo własności nieruchomości przez dopuszczenie ujęcia nieruchomości jako zabytku nieruchomego w gminnej ewidencji zabytków, bez zapewnienia właścicielowi gwarancji ochrony prawnejprzed dokonaniemtakiego ograniczenia, jest niezgodny z art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
Krótkie terminy zaskarżenia – szybka reakcja ma znaczenie
Otrzymanie zawiadomienia o aktualizacji danych w Gminnej Ewidencji Zabytków uruchamia krótki czas na podjęcie działań prawnych. Jest to kluczowy moment, ponieważ uruchamia 30-dniowy termin do zaskarżenia wpisu. Po tym terminie skutki mogą być już nieodwracalne. Właśnie dlatego chwila otrzymania takiego pisma jest często najlepszym, a niekiedy jedynym realnym momentem na zakwestionowania wpisu.
Jakie działania podjąć?
Odpowiedź na powyższe pytanie, nie jest jednak jednoznaczna. O sposobie postępowania decyduje moment dokonania wpisu do Gminnej Ewidencji Zabytków, a nie sam fakt otrzymania zawiadomienia o aktualizacji danych zawartych we wpisie. Wobec powyższego istnieją dwie możliwe drogi ochrony praw.
Pierwsza dotyczy sytuacji, kiedy pierwotny wpis do Gminnej Ewidencji Zabytków nastąpił przed 1 czerwca 2017 r. Wówczas właściciel nieruchomości, w terminie 14 dni od dnia, kiedy dowiedział się lub mógł się dowiedzieć o wydaniu aktu, lub podjęciu innej czynności, obowiązany jest wezwać wójta (burmistrza, prezydenta miasta) do usunięcia naruszenia. W takim wypadku powinien wysłać pismo, w którym przedstawi swoje stanowisko i zakwestionuje wpis. Po otrzymaniu odpowiedzi od w.w. organu właściciel nieruchomości wpisanej do GEZ ma 30 dni na złożenie skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Jeżeli jednak odpowiedzi na wezwanie nie otrzyma, skargę do Sądu wnosi w terminie 60 dni od dnia wezwania organu do usunięcia naruszeń (termin powinien być liczony od chwili, kiedy organ odebrał pismo).
Druga droga jest zdecydowanie łatwiejsza. Właściciel obiektu wpisanego do Gminnej Ewidencji Zabytków na podstawie zarządzenia lub uchwały wydanej po 1 czerwca 2017 r. nie ma obowiązku przed wniesieniem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wzywać organu do usunięcia naruszeń. Kwestia dodatkowego pisma nie jest w tym wypadku wymagana. Wówczas sposobem obrony praw jest skarga do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Termin na wniesienie skargi wynosi 30 dni.
Wybór właściwego trybu postępowania jest uzależniony od momentu dokonania pierwotnego wpisu do Gminnej Ewidencji Zabytków. Precyzyjniej rzecz ujmując, opisana „łatwiejsza droga” znajduje zastosowanie wobec właścicieli nieruchomości, których wpis do GEZ został dokonany po dniu 1 czerwca 2017 r., natomiast „trudniejsza”, wymagająca uprzedniego wezwania organu, dotyczy nieruchomości wpisanych do Gminnej Ewidencji Zabytków przed tym dniem (tj. przed 1 czerwca 2017 r.).
Podkreślenia wymaga jednak fakt, iż każda sprawa powinna zostać indywidualnie sprawdzona przez prawnika. Kluczowym jest, aby zachować wskazane terminy. Po ich upływie obrona praw może być znacznie utrudniona bądź całkowicie niemożliwa.
Podsumowanie
Wpis do GEZ wywołuje realne skutki prawne. Wpływa m.in. na możliwość korzystania z nieruchomości oraz przeprowadzenia robót budowalnych. Co istotne, mechanizm ten przez lata funkcjonował bez zapewnienia właścicielom odpowiedniej gwarancji proceduralnych, co zostało jednoznacznie zakwestionowane przez Trybunał Konstytucyjny. Otrzymanie takiego zawiadomienia powinno skłonić właściciela do niezwłocznej analizy sytuacji prawnej i podjęcia świadomej decyzji co do dalszych kroków. Terminy na zaskarżenie wpisu są krótkie, a ich przekroczenie może prowadzić do utrwalenia skutków ingerencji w prawo własności.
Podkreślenia wymaga również fakt, iż każda tego typu sprawa jest inna, dlatego najlepiej przed podjęciem jakichkolwiek działań skonsultować swoją sprawę bezpośrednio z prawnikiem. Niniejszy wpis nie stanowi bowiem porady prawnej, a ma na celu jedynie pobieżne przedstawienie zagadnienia, w sposób pozwalający właścicielowi na częściowe zrozumienie sytuacji, w jakiej się znajduje.
Mając na uwadze poziom skomplikowania opisanych zagadnień, zapraszamy do bezpośredniego kontaktu z kancelarią, jeśli potrzebujesz pomocy w sprawach związanych z ochroną obiektów stanowiących (lub być może stanowiących) zabytki.
Możesz również zapoznać się z naszą ofertą pod tym linkiem.
