Przeliczenie emerytury po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r.

Istotne znaczenie ma w tym wypadku wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r., sygn. SK 140/20. Trybunał zakwestionował stosowanie art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej wobec osób, które złożyły wniosek o wcześniejszą emeryturę przed 6 czerwca 2012 r.

Wyrok nie prowadzi jednak do automatycznego podwyższenia każdego świadczenia ani nie gwarantuje pełnego wyrównania od dnia przyznania emerytury powszechnej. Ocena sprawy wymaga analizy decyzji ZUS, dat złożenia wniosków oraz świadczeń rzeczywiście wypłacanych ubezpieczonemu.

Z czego wynikało pomniejszanie emerytury powszechnej?

Od 1 stycznia 2013 r. obowiązuje art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis nakazuje pomniejszyć podstawę obliczenia emerytury powszechnej o sumę kwot pobranych wcześniejszych emerytur.

W praktyce ubezpieczony, który decydował się przejść na wcześniejszą emeryturę i przez kilka lat pobierał to świadczenie, po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego występował o emeryturę obliczaną według nowych zasad, a ZUS odejmował od zgromadzonego kapitału sumę wypłaconych wcześniejszych emerytur.

Pomniejszenie kapitału mogło wynosić kilkadziesiąt, a niekiedy nawet kilkaset tysięcy złotych. Jeżeli obliczona w ten sposób emerytura powszechna była mniej korzystna od emerytury wcześniejszej, ZUS zawieszał jej wypłatę i nadal wypłacał wcześniejsze świadczenie.

Wyrok TK z 4 czerwca 2024 roku SK 140/20 i jego znaczenie

W wyroku z 4 czerwca 2024 r. Trybunał Konstytucyjny uznał, że art. 25 ust. 1b jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o wcześniejsze świadczenie przed 6 czerwca 2012 r. Data ta odpowiada dniowi ogłoszenia ustawy wprowadzającej mechanizm pomniejszenia. Osoby, które wcześniej zdecydowały się na emeryturę, nie mogły przewidzieć, że ich decyzja spowoduje w przyszłości obniżenie emerytury powszechnej. Trybunał ocenił, że ustawodawca naruszył zasadę zaufania obywatela do państwa i prawa.

Wyrok SK 140/20 nie został ograniczony do jednego rocznika ani do jednej grupy zawodowej. Może mieć znaczenie między innymi dla osób pobierających emerytury nauczycielskie, emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach (np. górnicze) oraz inne wcześniejsze świadczenia wymienione w art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej.

Kto może wystąpić o przeliczenie emerytury

Co do zasady podstawy do wystąpienia o przeliczenie emerytury mają osoby, które:

1. złożyły wniosek o wcześniejszą emeryturę został złożony przed 6 czerwca 2012 r.;
2. uzyskały i pobierały jedno ze świadczeń wymienionych w art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej;
3. po 2012 r. wystąpiły o emeryturę powszechną;
4. otrzymały decyzję, w której ZUS pomniejszył podstawę obliczenia emerytury powszechnej o pobrane świadczenia;
5. nadal pobierają wcześniejszą emeryturę, ponieważ emerytura powszechna po pomniejszeniu okazała się mniej korzystna.

Analizy może wymagać również sytuacja osoby, która dotychczas nie wystąpiła o emeryturę powszechną z obawy przed niekorzystnym pomniejszeniem. Samo pobieranie wcześniejszej emerytury nie przesądza jednak o zasadności roszczenia. Decydujące znaczenie mają daty, podstawa prawna świadczenia oraz treść decyzji ZUS.

Co może być przydatne dla oceny zasadności wystąpienia do ZUS o przeliczenie emerytury?

Informacja o pomniejszeniu powinna znajdować się w decyzji ustalającej emeryturę powszechną. W obliczeniach zazwyczaj widnieje pozycja dotycząca sumy kwot pobranych emerytur, pomniejszenia podstawy obliczenia albo bezpośredniego zastosowania art. 25 ust. 1b. Decyzja może również zawierać informację o zawieszeniu emerytury powszechnej jako świadczenia mniej korzystnego.

Do wstępnej oceny sprawy przydatne są przede wszystkim decyzja o przyznaniu wcześniejszej emerytury, decyzja ustalająca emeryturę powszechną, ewentualnie także późniejsze decyzje o przeliczeniu świadczenia. Pomocne mogą się okazać również zestawienie wypłat i waloryzacji oraz informacja o dacie złożenia wniosku o wcześniejszą emeryturę.

Możliwa wysokość podwyższenia emerytury

Oceny wysokości podwyżki nie można dokonać wyłącznie na podstawie sumy potrąconych emerytur. W uproszczeniu różnica w wysokości emerytury powszechnej odpowiada kwocie pomniejszenia podzielonej przez przyjęte przez ZUS średnie dalsze trwanie życia.

Jeżeli ZUS odjął od kapitału 150 000 zł, a zastosowany dzielnik wynosił 250 miesięcy, różnica w obliczonej emeryturze powszechnej może wynosić około 600 zł brutto miesięcznie. Nie oznacza to automatycznie podwyższenia wypłacanego świadczenia o 600 zł. Ponownie obliczoną emeryturę powszechną trzeba porównać z emeryturą wcześniejszą, którą ZUS faktycznie wypłacał.

Należy więc rozróżnić wzrost obliczonej emerytury powszechnej i rzeczywisty wzrost świadczenia wypłacanego emerytowi.

Różnica między tymi wartościami może być znaczna. Proste kalkulatory oparte wyłącznie na potrąconym kapitale nie zawsze pokazują kwotę, którą emeryt rzeczywiście otrzyma.

Wyrównanie za wcześniejsze lata

Zgodnie z art. 133 ustawy emerytalnej podwyższone świadczenie wypłaca się zasadniczo od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Jeżeli jednak przyznanie niższego świadczenia było następstwem błędu organu rentowego albo organu odwoławczego, możliwe jest żądanie wyrównania za trzy lata bezpośrednio poprzedzające miesiąc złożenia wniosku.

W praktyce występują trzy możliwe zakresy rozliczenia:

1. przeliczenie i wypłata podwyższonej emerytury od miesiąca złożenia wniosku;
2. wyrównanie za trzy lata wstecz, jeżeli zostanie wykazany błąd ZUS;
3. wyrównanie od pierwotnej daty przyznania emerytury powszechnej, dochodzone w niektórych sprawach, lecz nieprzysługujące automatycznie i napotykające ograniczenie z art. 133 ustawy.

Jeżeli sąd uwzględni odwołanie, rozliczenie obejmuje również miesiące, które upłynęły od złożenia wniosku podczas postępowania. Data wystąpienia do ZUS może natomiast wpływać na początek trzyletniego okresu objętego wyrównaniem.

Możliwy tok postępowania - decyzja odmowna ZUS i odwołanie do sądu

Na dzień 4 września 2026 r. wyrok SK 140/20 nie został ogłoszony w Dzienniku Ustaw. ZUS powołuje się na brak publikacji jako jedną z podstaw odmowy ponownego obliczenia świadczenia.

Brak publikacji nie oznacza jednak przeszkody dla prowadzenia tego rodzaju sprawy. Sądy ubezpieczeń społecznych mogą samodzielnie ocenić zgodność przepisu z Konstytucją i odmówić zastosowania art. 25 ust. 1b w konkretnej sprawie. Mechanizm ten określa się jako rozproszoną kontrolę konstytucyjności.

Orzecznictwo sądów powszechnych nie jest całkowicie jednolite. Wynik postępowania zależy od prawidłowego określenia podstawy żądania, treści wcześniejszych decyzji i okoliczności konkretnej sprawy.

Od decyzji odmawiającej przeliczenia można wnieść odwołanie do właściwego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. Odwołanie składa się za pośrednictwem oddziału ZUS, który wydał decyzję. Termin wynosi co do zasady miesiąc od dnia doręczenia decyzji.

Ogólne powołanie się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego może okazać się niewystarczające. Odwołanie powinno uwzględniać treść zaskarżonej decyzji oraz dane wynikające z akt emerytalnych ubezpieczonego.

Projekt ustawy UD204

Rząd prowadzi prace nad projektem ustawy UD204. Według opublikowanych założeń regulacja ma dotyczyć przede wszystkim kobiet urodzonych w latach 1954–1959 oraz mężczyzn urodzonych w latach 1949–1952 i w 1954 r., którzy spełniają dodatkowe warunki związane z wcześniejszą emeryturą i datą nabycia prawa do emerytury powszechnej.

Projekt przewiduje ustalenie emerytury powszechnej bez pomniejszenia kapitału o pobrane wcześniejsze świadczenia. Jednocześnie zakłada szczególne zasady waloryzacji składek i kapitału początkowego. W obecnych założeniach wyraźnie wskazano, że regulacja nie przewiduje mechanizmu wyrównania świadczenia za okres, w którym wypłacano emeryturę pomniejszoną.

Na dzień 4 września 2026 r. UD204 pozostaje projektem, a planowany termin jego przyjęcia przez Radę Ministrów określono na trzeci kwartał 2026 r. Projekt nie stanowi obecnie obowiązującego prawa, a jego ostateczna treść może się zmienić.

Jak możemy pomóc w tych sprawach?

Nasza kancelaria prowadzi sprawy dotyczące ponownego obliczenia emerytur po wyroku TK SK 140/20 oraz odwołań od decyzji ZUS.

W ramach prowadzenia sprawy analizujemy decyzje emerytalne i historię wypłacanych świadczeń, sprawdzamy, czy klient należy do grupy objętej skutkami wyroku SK 140/20, szacujemy rzeczywistą, a nie tylko teoretyczną wysokość możliwej podwyżki, przygotowujemy wniosek o ponowne przeliczenie emerytury i określamy możliwy zakres wyrównania, sporządzamy odwołanie od decyzji ZUS i reprezentujemy klientów przed sądami ubezpieczeń społecznych oraz weryfikujemy obliczenia przedstawione przez ZUS po zakończeniu sprawy.

Jeżeli w decyzji ZUS znajduje się informacja o pomniejszeniu podstawy emerytury o pobrane wcześniej świadczenia albo o zastosowaniu art. 25 ust. 1b, warto poddać dokumenty indywidualnej analizie.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy każda osoba pobierająca wcześniejszą emeryturę może żądać przeliczenia?

Nie. Szczególnie istotna jest data złożenia wniosku o wcześniejszą emeryturę, rodzaj przyznanego świadczenia oraz sposób obliczenia późniejszej emerytury powszechnej.

Czy wyrok TK SK 140/20 dotyczy tylko kobiet urodzonych w 1953 roku?

Nie. W przeciwieństwie do wcześniejszego wyroku TK w sprawie P 20/16, wyrok SK 140/20 nie został ograniczony do jednego rocznika. Kobiety z rocznika 1953 zostały wcześniej objęte odrębną regulacją ustawową.

Czy wyrok obejmuje emerytury nauczycielskie?

Może obejmować osoby pobierające wcześniejsze emerytury nauczycielskie, jeżeli spełniają pozostałe warunki, w szczególności dotyczące daty złożenia wniosku i zastosowania przez ZUS art. 25 ust. 1b.

Czy brak publikacji wyroku uniemożliwia wygraną w sądzie?

Brak publikacji nie przesądza o wyniku. ZUS powołuje się na tę okoliczność, jednak część sądów pomija art. 25 ust. 1b w ramach rozproszonej kontroli konstytucyjności. Każda sprawa wymaga odrębnej oceny.

Czy wyrównanie zawsze obejmuje trzy lata?

Nie. Podstawową zasadą jest wypłata podwyższonego świadczenia od miesiąca złożenia wniosku. Wyrównanie za trzy lata wymaga wykazania, że przyznanie niższego świadczenia było następstwem błędu organu rentowego.

Czy warto czekać na nową ustawę?

Obecny projekt może się zmienić i nie przewiduje szczególnego mechanizmu wyrównania za wcześniejsze lata. Jednocześnie data złożenia wniosku może wpływać na zakres roszczeń dochodzonych na podstawie obecnych przepisów.